Di sản Phố cổ Hà Nội – Một Di sản văn hóa quốc gia

641

 

 

 

 

 

Hãy cùng kênh Đặc Sản Du Lịch Ba Miền khám phá di sản Phố cổ Hà Nội – Một Di sản văn hóa quốc gia nào mọi người ơi!

Phố cổ là một nét đặc trưng của Hà Nội. Năm 2004, “Khu phố cổ Hà Nội” đã được xếp hạng là một di tích lịch sử cấp quốc gia. Đây là một không gian đô thị, gần giống hình thang cân và có diện tích khoảng hơn 100ha (khoảng 1.000.000 m2), nằm ở phía Đông Kinh đô Thăng Long xưa.

>>> Bài viết liên quan:

  1. Kiến trúc Lăng Tẩm Huế Một Nét Riêng
  2. Kiến trúc đậm chất Nam Bộ của Tòa Thánh Tây Ninh
  3. Khu du lịch Non Nước và Ngũ Hành Sơn

Vùng đất và người – rất đặc trưng của Hà Nội qua các thời này và có quá trình hình thành từ rất lâu đời: ngay từ khi vua Lý Thái Tổ định đô Thăng Long (năm 1010), thậm chí từ thời “tiền Thăng Long” (trước thế kỷ 10).

Một góc tại Phố Cổ ngày nay
Một góc tại Phố Cổ ngày nay

Đó chính là nơi mà trong văn bản “Chiếu dời đô” (mùa xuân năm 1010) vua Lý Thái Tổ đã nói: “Muôn vật hết sức giàu thịnh, tốt tươi”! Bởi lẽ, hàng nghìn năm nay, đây là một trung tâm kinh tế đô thị của cả vùng Kinh đô – thủ đô Thăng Long – Hà Nội: buôn bán cùng sản xuất hàng thủ công và làm dịch vụ… Do đó đây cũng là nơi sinh sống chủ yếu của các tầng lớp “thị dân – bình dân” của toà đô thị đứng đầu đất nước này.

Trong quy hoạch “Tam trùng thành quách” (ba vòng tường thành lồng nhau) của Kinh đô Thăng Long ngày xưa – mà đại để là ở trong cùng thì dành cho Hoàng đế và Hoàng gia, ở giữa là các cơ quan triều đình, ngoài cùng là chỗ ở của chúng dân và cũng như trong quy hoạch “ba vùng kinh tế xã hội” của đô thị cổ này với đại thể: Khu vực hành chính cùng chính trị và văn hoá, ở giữa mạn Tây là vùng nông nghiệp còn mạn Đông là vùng kinh tế công thương.

Với đặc trưng lịch sử và kinh tế xã hội này mà khu phố cổ Hà Nội đang xuất trình trước cái nhìn thích thú của du khách di sản kiến trúc nhà ở cổ truyền của mình. Không phải là những ngôi nhà cao có nhiều tầng như thường thấy ở các đô thị khác, cũng không phải là những ngôi nhà sàn đặt trên những hàng cột và mặc dù đây là kiểu kiến trúc nhà ở phổ biến trong thời thượng cổ.

Ngày nay vẫn phổ biến ở miền núi Việt Nam mà là những “ngôi nhà hình ống”, thấp và có mặt tiền hẹp với chiều dọc lớn. Đó là một di sản kiến trúc của một thời mà theo quy định của các vua quan thì “nhà dân không được xây cao hơn chiều cao của kiệu vua đi”; cũng do hoàn cảnh “phố phường chật hẹp và người đông đúc”, phải dành mặt tiền cho thật nhiều cửa hàng bày bán hàng hoá san sát, còn phía trong ngôi nhà phát triển theo chiều sâu để lần lượt từng ngăn làm nơi sản xuất, ăn ở và sinh hoạt của mỗi gia đình.

Chợ Đồng Xuân trong chuyến du lịch di sản Phố cổ Hà Nội
Chợ Đồng Xuân trong chuyến du lịch di sản Phố cổ Hà Nội

Những ngôi nhà ống như thế làm thành những dãy phố (“phố” có nghĩa gốc là nhà bày bán hàng) cạp theo những con đường đất và thỉnh thoảng cũng được lát đá hoặc gạch và chỉ đến thời cận đại mới rải nhựa.

Có khoảng 100 đường phố và ngõ ngách như thế chằng chịt nối mạng giao thông trong khu phố cổ Hà Nội. Do đặc trưng của quy hoạch, mà mỗi dãy phố chuyên làm hoặc chuyên bán một thứ sản phẩm nên có cách gọi và đặt tên rất đặc trưng, thường bắt đầu tên gọi bằng chữ “Hàng”: Hàng Điếu hay Hàng Đồng…, đã lưu hành một thuật ngữ thú vị “Hà Nội 36 phố phường” – được mệnh danh cho khu phố cổ Hà Nội. Con số 36 mang tính chất tượng trưng và chỉ “số nhiều”. Hiện nay – năm 2007, có khoảng trên 50 phố với tên gọi bắt đầu bằng chữ “Hàng” trên địa bàn khu phố cổ Hà Nội.

Do đặc trưng của quy hoạch mà mỗi dãy phố chuyên làm hoặc chuyên bán một thứ sản phẩm nên có cách gọi và đặt tên rất đặc trưng, chẳng hạn như : phố “Hàng Mã” xưa là nơi làm và bán các đồ giả và chủ yếu bằng giấy (thỏi vàng và quần áo) để đốt cúng cho người đã chết thì nay vẫn sặc sỡ phất phơ những hàng hoá chủ yếu làm bằng giấy như thế, nhưng khéo tay và công phu hơn, hiện đại hơn có khi còn thấy cả những chiếc xe… Honda hoặc cả những… xấp tiền đô-la!

Những khu chợ với đủ các mặt hàng “thượng vàng hạ cám”, với lối mua bán đôi khi vẫn theo “truyền thống” nói thách, mặc cả mà quy mô và danh tiếng lớn nhất là “Chợ Đồng Xuân” thì xưa cũng như nay, vẫn luôn là những điểm nhấn thú vị và quan trọng của những hoạt động kinh tế, cả văn hoá nữa trong khu phố cổ.

Ngôi nhà Ống hai tầng
Ngôi nhà Ống hai tầng

Đến với khu phố cổ Hà Nội để sống cùng hoặc riêng với nền văn hoá đô thị cổ truyền ở đây thì các du khách dù khó tính đến đâu thường cũng vẫn bị hấp dẫn bởi những giá trị văn hoá phi vật thể, được chứa đựng sống động trong khoảng 100 đơn vị và công trình kiến trúc vật thể, là các di tích của những ngôi chùa cổ (thờ Phật) hay những ngôi đình cũ (thờ thần Thành Hoàng), những đền, miếu và các quán… xưa (thờ các nhân thần và hiển thần), cả những nhà thờ họ (thờ tổ tiên các gia đình và dòng tộc)…với những trình diễn thiêng liêng và ngoạn mục của các lễ hội phong phú, nhiều khi kỳ lạ, thường niên, hằng tháng hoặc thậm chí từng ngày trên các phố phường của khu phố cổ Hà Nội.

Điển hình trong các di tích lịch sử và văn hoá này thì cả Thăng Long – Hà Nội xưa, đã có 4 công trình kiến trúc tín ngưỡng quan trọng ở đúng 4 hướng trên giới hạn (đường biên) ngoài cùng của đô thị và thờ 4 vị thần linh thiêng có nhiệm vụ trấn giữ cho miền đất đứng đầu cả nước này là Thăng Long tứ trấn. Đứng hàng đầu trong Thăng Long tứ trấn và có niên đại cổ nhất (được khởi dựng từ thế kỷ IX) chính là ngôi đền Bạch Mã (Ngựa trắng và tượng trưng cho Mặt trời) ở phố Hàng Buồm ( là phố làm và bán những chiếc buồm xưa dành cho thuyền bè đến và đi từ những bến sông ở gần ngay đấy) thuộc khu phố cổ Hà Nội.

Ngoài việc khám phá các giá trị văn hoá tinh thần rất phong phú thì các du khách đến đây còn có nhiều dịp để hưởng thụ những nét đặc sắc, vô cùng hấp dẫn của nền “văn hoá ẩm thực” ở khu phố cổ Hà Nội: phở (thịt bò, hay thịt gà…) hay bún (riêu, cua, ốc) cùng nem (chua,hay rán), bánh (cốm, hay cuốn)… Nhiều người nói, những món ăn uống này mặc dù nhiều nơi cũng có, nhưng ở trong khu phố cổ Hà Nội thường bao giờ cũng ngon hơn.

Tuy nhiên, ngon lành, đặc sắc và tiêu biểu nhất ở trong khu phố cổ Hà Nội chính là món chả cá, mà một cửa hàng duy nhất có “thương hiệu” mang hình tượng một ông già câu cá (gọi là “Lã Vọng”) ở trên chính ngay một đường phố cổ và xưa có tên là phố “Hàng Sơn” (là làm và bán mặt hàng sơn) nay mang tên của chính món ăn này: phố “Chả Cá”!

Chỉ bằng vài nét điểm qua là đã có thể thấy khu phố cổ Hà Nội đúng là một nơi chứa đựng rất nhiều giá trị tiêu biểu của Kinh đô Thăng Long – thuộc thủ đô Hà Nội qua hàng nghìn năm cho đến nay. Nhưng qua nghìn năm biến động của lịch sử và nhiều giá trị trong số đó đã và đang biến dạng hoặc thậm chí biến mất. Và cuộc sống của một đô thị hiện đại và đổi mới và hội nhập cũng khiến cho không thể giữ và sống nguyên vẹn với tất cả các giá trị cổ truyền đó.

Phố Hàng Đào
Phố Hàng Đào

Vấn đề rất lớn ở đây là: việc bảo tồn những gì và theo những phương thức nào để phát triển? Tức chính là vấn đề quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Như đang thấy với mật độ dân số vào hàng cao nhất đất nước (khoảng hơn 100.000 dân, sống trên khoảng 100 ha đất đai) với những công dân chủ nhân khu phố cổ hiện nay đang sinh sống trung bình 20 người trong một ngôi nhà mà 60 năm trước chỉ trung bình có 5, 6 người ở. Hệ quả là những ngôi nhà truyền thống trong khu phố cổ, vốn mang một đặc trưng chung là “thấp tầng” , nay buộc phải trở thành “cao tầng” (một cách lộn xộn).

Việc kinh doanh những mặt hàng hiện đại, theo phương thức hiện đại và không thể thích hợp (nếu không phải là mâu thuẫn sâu sắc) với hình thể, tiện nghi cổ truyền của những ngôi nhà truyền thống trong khu phố cổ và ít nhất cũng là ở chỗ “mặt tiền”, do đó đã được “cải tạo” (thay đổi diện mạo và cấu trúc) cũng ít nhất là chỗ “mặt tiền” ấy (một cách chắp vá).

Trong khi đó thì có khoảng 1.000 ngôi nhà thuộc khu phố cổ đã được thống kê và xác định là: còn bảo lưu được tính cổ kính truyền thống (mặc dù, tuyệt đại đa số đều “xuống cấp” ( hư hỏng) và chỉ bảo lưu được một số bộ phận cổ nhất, thì cũng chỉ có niên đại là thế kỷ XIX). Công cuộc bảo tồn (khôi phục và gìn giữ tính cổ kính) cho khoảng 1.000 ngôi nhà như thế và trong vòng gần 10 năm qua, mới chỉ thực hiện được ở mức độ (con số) rất khiêm tốn là: 3 đơn vị nhà cổ (ở phố Mã Mây hay phố Hàng Đào và nhà số 51 Hàng Bạc – làm năm 2004).

Thành phố Hà Nội đã có chủ trương đưa khu phố cổ Hà Nội vào lộ trình (roadmap) trở thành di sản thế giới và đó chính là một nguồn cổ vũ,thậm chí là động lực quan trọng, mới mẻ và để giải quyết tốt việc bảo tồn tôn tạo và phát huy giá trị của di sản lịch sử này.

Chúng ta, các thế hệ trẻ cả nước nói chung vàthế hệ trẻ Hà Nội nói riêng cần phải giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị tinh hoa của dân tộc để xứng đáng với truyền thống ông cha đã để lại cho muôn đời sau.

Nguồn: www.quehuong.org.vn

Thân cảm ơn mọi người đã quan tâm chia sẻ và đọc tin tức của kênh Đặc Sản Du Lịch Ba Miền. Hãy thường xuyên theo dõi chúng tôi để cập nhật những tin tức mới nhất, vừa hay và thật bổ ích.

Cách Thức Liên Hệ:

  1. Email:
  2. SĐT: 01638444228 (anh Lâm – Nhân viên kinh doanh)

Hay Quý Du Khách có thể gửi đơn hàng qua kênh Uhchat. Chúng tôi sẽ phản hồi và gọi điện lại cho du khách để xác nhận đơn hàng. Rất hân hạnh được phục vụ du khách.